कट, किरकोळजखमाआणिअपघातीदुखापतींमध्येप्रथमोपचारांचीभूमिका

प्रथमोपचारम्हणजेकाय?

प्रथमोपचारम्हणजेएखाद्याव्यक्तीलाअचानकआजारकिंवादुखापतझाल्यानंतर, वैद्यकीयतज्ज्ञांचीमदतउपलब्धहोईपर्यंतदिलीजाणारीतात्काळमदतकिंवाउपचार. यामुळेदुखापतीचीतीव्रताकमीहोते, संसर्गटाळतायेतोआणिपुढीलउपचारांपर्यंतरुग्णाचीस्थितीस्थिरठेवतायेते.

दुखापतीच्याप्रसंगीदिल्याजाणाऱ्याप्रथमोपचारांमध्येजखमस्वच्छकरणे, रक्तस्रावथांबवणे, दुखापतझालेलाअवयवस्थिरकरणेतसेचअँटीसेप्टिकआणिपट्ट्यालावणेयांचासमावेशहोतो. योग्यसाधनांनीसज्जअसलेलीप्रथमोपचारपेटीआणितीकशीवापरायचीयाचेज्ञानहेवैयक्तिकवसार्वजनिकआरोग्याच्यादृष्टीनेअत्यंतआवश्यकआहे, विशेषतःकट, जखमा, सूज, किरकोळभाजणे, अपघातीदुखापतीयांसारख्यासौम्यसमस्यांमध्ये.

प्रथमोपचारांचेमहत्त्व:

वेळीचआणियोग्यप्रकारेदिलेलेप्रथमोपचारगुंतागुंतकमीकरतात, संसर्गाचाधोकाघटवतातआणिकाहीवेळाकायमस्वरूपीअपंगत्वटाळूशकतात. उदाहरणार्थ, कटकिंवाखरचटलेल्याजखमेचीत्वरितस्वच्छतावड्रेसिंगकेल्यासजंतुसंसर्गटाळतायेतोआणिबरेहोण्याचीप्रक्रियाजलदहोते. तसेचकिरकोळभाजण्यांमध्येयोग्यकाळजीघेतल्यासऊतकांचेनुकसानमर्यादितराहते.

पोव्हिडोन-आयोडीन (Betadine) सारखीअँटीसेप्टिक्सविस्तृतजंतुनाशकसंरक्षणदेतातआणिनिरोगीऊतींनाकमीत्रासदेतात. रस्तेअपघात, पडणेकिंवाकामाच्याठिकाणीझालेल्यादुखापतींमध्येतात्काळप्रथमोपचाररुग्णाचीस्थितीस्थिरठेवतात, रक्तस्रावनियंत्रितकरतातआणिवैद्यकीयमदतमिळेपर्यंतमहत्त्वाचावेळमिळवूनदेतात.

विविधपरिस्थितींमध्येप्रथमोपचार

डोकेदुखापत (Head Injury):

• जखमीव्यक्तीलाशांतवस्थिरठेवा; अनावश्यकहालचालटाळा.

• शुद्धी, श्वासोच्छ्वासवरक्तस्रावतपासा.

• रक्तस्रावअसल्यास, डोकेवमानहलवूनदेतास्वच्छपट्टीनेहलकादाबद्या.

• मेंदूलाधक्का (concussion) किंवाअंतर्गतदुखापतनाकारण्यासाठीत्वरितवैद्यकीयमदतघ्या.

पोटाचीदुखापत (Abdominal Injury):

• रुग्णालापाठीवरझोपवा; गुडघेथोडेवाकवूनठेवा.

• बाहेरआलेलेअवयवआतढकलूनका; स्वच्छ, ओलसर, निर्जंतुकपट्टीनेझाका.

• अन्नकिंवापाणीदेऊनका; तातडीनेरुग्णालयातहलवा.

अपघातीदुखापती (कट, खरचटणे, भाजणे, पडणे):

• जखमपाण्यानेहलक्याहातानेस्वच्छकरा.

• संसर्गटाळण्यासाठीपोव्हिडोन-आयोडीन (Betadine) लावा.

• निर्जंतुकपट्टीकिंवाबँडेजलावा.

• रक्तस्रावअसल्यास, थांबेपर्यंतघट्टदाबद्या.

चिरडण्याचीदुखापत (Crush Injury):

• जडआघातकिंवाअडकण्यामुळेगंभीरऊतकनुकसानवअंतर्गतरक्तस्रावहोऊशकतो.

1. मदतकरण्यापूर्वीपरिसरसुरक्षितआहेयाचीखात्रीकरा.

2. रुग्णउपलब्धझाल्यावर, त्यालाशांतठेवा, रक्तस्रावनियंत्रितकराआणिश्वासवशुद्धीतपासा.

3. त्वरितवैद्यकीयउपचारवद्रवपदार्थदेणेजीवनरक्षकठरते.

दैनंदिनप्रथमोपचारातBetadineचासमावेश

Betadine (povidone-iodine) हेव्यापकजंतुनाशकगुणधर्मअसलेलेअँटीसेप्टिकअसूनप्रथमोपचारांमध्येमोठ्याप्रमाणावरवापरलेजाते. हेजीवाणू, विषाणू, बुरशीवप्रोटोजोआविरुद्धप्रभावीआहे. त्याचीविशेषरचनाआयोडीनचेहळूहळूस्रवणकरते, ज्यामुळेदीर्घकाळसंरक्षणमिळतेआणिनिरोगीऊतींनाकमीत्रासहोतो. त्यामुळेविविधतीव्रतेच्याजखमांसाठीहेसुरक्षितवपरिणामकारकठरते. तसेचसूक्ष्मजंतूंमध्येप्रतिकारशक्तीविकसितहोण्याचाधोकाकमीअसल्यानेदीर्घकालीनवापरासाठीविश्वसनीयआहे.

किरकोळकट, भाजणे, खरचटणेवअपघातीदुखापतींमध्येसंसर्गाचाधोकाजास्तअसल्यानेदैनंदिनप्रथमोपचारातBetadineचासमावेशमहत्त्वाचाआहे. सुरुवातीच्याटप्प्यावरवापरल्यासजंतूंचेप्रमाणकमीहोते, संसर्गटळतो, त्वचेचेभरूनयेणेसुलभहोतेआणिव्रणकमीपडतात. द्रावण, पावडरवमलम/क्रीमअशाविविधस्वरूपांतउपलब्धअसल्यानेघरे, शाळावकार्यस्थळांमध्येवापरणेसोयीचेठरते.

निष्कर्ष

योग्यप्रथमोपचारउपचारामुळेबरेहोणेआणिगुंतागुंतयांतीलफरकठरूशकतो. लहानकटांपासूनतेजीवघेण्यादुखापतींपर्यंत, वेळेवरआणियोग्यहस्तक्षेप—Betadineसारख्याविश्वासार्हअँटीसेप्टिकच्यामदतीने—उपचारांचेपरिणामसुधारतात, आरोग्यसुरक्षितठेवतातआणिसमाजाचीआपत्कालीनतयारीमजबूतकरतात.

References

1. Indian Red Cross Society. First Aid Manual [Internet]. New Delhi: Indian Red Cross Society; [cited 2025 May 27]. Available from: https://ircsstoragedev.blob.core.windows.net/wordpresswebsite/2024/03/FA-manual.pdf

2. Clement I. Introduction to First Aid. In: Clement I, editor. Textbook on First Aid & Emergency Nursing [Internet]. 1st ed. New Delhi: Jaypee Brothers Medical Publishers; 2012 [cited 2025 May 27]. Available from: https://www.jaypeedigital.com/eReader/chapter/9789350259870/ch1

3. Shehri AM, Al Qahtani SM, Al Mutairi TF, Al Mutairi SS, Al Mutairi YM, Fiqi MI, Al Sobhi AA. Immediate response, lasting impact: a review of first aid as the first line of rescue. Int J Dev Res. 2024 Jul;14(07):66299-66304.

4. Bigliardi PL, Alsagoff SAL, El-Kafrawi HY, Pyon JK, Wa CC, Villa MA. Povidone iodine in wound healing: A review of current concepts and practices. Int J Surg. 2017;44:260–268. doi:10.1016/j.ijsu.2017.06.073

5. Babalska ZŁ, Korbecka-Paczkowska M, Karpiński TM. Wound antiseptics and European guidelines for antiseptic application in wound treatment. Pharmaceuticals. 2021 Dec 2;14(12):1253.

6. Care Hospitals. Betadine: Uses, Side Effects, Dosage, Precautions & More [Internet]. [cited 2025 May 27]. Available from: https://www.carehospitals.com/medicine-detail/betadine